Şifa Üreten: Arı Toplumu
Bal arısının bilimsel kimliğinden kovan içindeki yaşama, arıların doğadaki ve insan hayatındaki yerine kapsamlı bir bakış.
Bal Arısının Kimliği:
Alem: Hayvanlar(Animalia)
Şube: Eklem bacaklılar(Arthropoda)
Alt Şube: Antenliler (Antennata)
Sınıf: Böcekler(Insecta)
Takım: Zar Kanatlılar (Hymenoptera)
Aile: Arılar(Apidae)
Cins: Bal Arıları(Apis)
Tür: Bal Arısı(Apis Mellifera)
BAL ARILARI

Arıların, bu muhteşem Gezegen'in bitki örtüsüne bürünmesinde, canlı ve insan hayatındaki yeri doldurulamaz bir öneme sahiptir. İnsanlık tarihinin başlangıcından bu yana; Dünyamızı süsleyen; insanoğlunu hem özsuyuyla hem de bitkilerin üremesine katkısıyla besleyen minicik bir canlıdır arı. Canlılara ve insanlığa hizmeti, cürmünü aşacak ve şaşılacak boyuttadır.
"RABB'İN BAL ARISINA VAHYETTİ"
Allah'ın, kendisine "vahyettiğini" bildirdiği tek canlı türüdür arılar. Kur'an şöyle der:
Rabb'in 'balarısına vahyetti': "Dağlarda, ağaçlarda ve yüksek yerlerde kendine evler edin!"
"Sonra, meyvelerin-çiçeklerintümünden ye! Böylece, Rabb'inin yollarında, boyun eğmiş olarak dolaş!" Arıların karınlarından, muhtelif renkte içecek-şerbetler çıkar ki, 'onda(balda)' insanlar için şifa vardır. Muhakkak düşünen bir topluluk için bunda bir ayet vardır.
[NAHL (16)/ 68-69]
"BAL ARISI RAHMET ELÇİSİDİR"

Bal arısı, işlerini "vahiyle" yapmaktadır. Bu mini-minnacık varlıklar, adeta vahiy elçileri olan Peygamberler gibi, canlılara ve insanlara, Rahmet elçileridir. Yukarıdaki ayetten açıkça görüleceği üzere; Allahın emriyle(vahiyle) üretilen bal; "insanlar için şifadır." Bu beyan, hem muhkemdir; yani apaçıktır hem de geneldir; yani insanlara şifadır. İnsanı rahatsız eden her hastalığa karşı onda koruyucu ve iyileştirici bir şifa vardır. Kur'an, hiçbir "madde"ye böyle bir "özellik" vermemiştir. Kısacası bal, rakipsiz bir besin ve şifadır. Bugün, tıbbi araştırmalar, bu gerçeğin farkına varmıştır. Biliniz ki gelecekte bu "Kur'an hükmü", bilimsel çalışmalarla apaçık olacaktır.
Nitekim, Peygamberimiz de(sav) bir Hadis'inde; iki şifalı şeye devam ediniz: "Biri Kur'an, diğeri bal" der. Birisi "kalpler"e, diğeri "canlar"a şifa...
"ARILAR ORTADAN KALKARSA..."
Peygamberimiz'in mucizevi bir ifşaası da: "Bal arılarının, Kıyamet'e yakın ortadan kalkacağı anlamına gelen bir sözüdür." Alemlere Rahmet olarak gönderilmiş olan Allah'ın Elçisi(sav), bir konuşmasında şöyle der:
"Kıyamete yakın yeryüzünden kalkacak olan ilk nimet, baldır. Bu yüzden ahir zamanda bal, kıt olacaktır."
Bugün Dünya'nın her yerinde, bal arılarının nasıl sessiz ve sebepsiz bir şekilde kaybolduğu, bilinen ve şaşılacak bir gerçektir. Maalesef şu ana kadar arıların bu yok oluşunu izah eden; inandırıcı ve tatmin edici bir teori ortaya konamamıştır.
Madde-Evren algılayışımızı kökten değiştiren; izafiyet teorisini fark eden Ünlü fizikçi Eisntein'in arılarla ilgili açıklaması, aynı şekilde oldukça ilginçtir. Einstein, bal arılarının, insan hayatının vazgeçilmez unsuru olduğunu şöyle vurgular:

"Bal arıları yok olduktan 4 yıl sonra, insanlık biter"
Wurzburg Üniversitesinin arı uzmanı Profesör Joergen Tautz, Einstein'ın uyarısını şöyle yorumlamaktadır:
"Çiçek ve bitki türlerinin tüm polenleri, arıların ayaklarına yapışır. Arılar, 130 bin farklı bitki türüne konarak üremesini sağlar. Bunlar arasında kabak, kavun, çilek ve tüm meyveler var. Sadece bir kovandaki arılar, 1 gün içinde, 1 milyon çiçeği döller. İşte bu sona ererse, bitkiler yok olur. Önce bitkiyle beslenen hayvanlar, daha sonra da insanlarölür."
Prof. Dr. Yılmaz Fidan, arıları anlatan yazısında; özellikle meyve verimini artırmak için arıların ne kadar önemli olduğunu aşağıdaki sözlerle açıklar:
"Doğada çiçeklerin döllenmeleri; rüzgar ya da böcekler aracılığıyla gerçekleşir. Böceklerle tozlanma oranı daha büyüktür. Özellikle meyve ağaçlarına ait çiçeklerin birinden diğerlerine çiçek tozu taşıyan böceklerin %75'ini, bal arıları oluşturmaktadır. Bu nedenle modern yetiştiriciler, daha fazla ürün alabilmek amacıyla, çiçeklenme zamanı bahçelerine, bahçedeki ağaç sayısıyla orantılı olarak arı kovanı koyarlar."
"ARILAR, ZEKİ VE SOSYAL VARLIKLARDIR"

Bal arıları, yaşamlarıyla da insanı hayrete düşüren ve düşündüren muazzam bir toplumdur. Maeterlinck, arı toplumu hakkında kısaca şöyle der:
"Bey arıya(Kraliçeye) olan bağlılık, petek ve bal yapma, bir çiçek sahasının haber verilmesi; haberleşme gibi hadiseler, insanı arıların zeki ve sosyal varlıklar olduğuna adeta inandırıyor."
Arılar, tek başlarına yaşamazlar. Bir hiyerarşi içinde devlet düzeni kurarak; sosyal topluluklar olarak yaşarlar. Aralarında iş bölümü yaparlar ve iletişim kurarlar. Bal arılarının, çiçekli bitkilerle karşılıklı faydalanmaya dayanan ilişkileri vardır. Bal yapmak için; nektar toplama esnasında taşıdıkları polenlerle de tozlaşmayı(döllenmeyi) sağlarlar. Bal arıları tüm bunları yaparlarken ne yiyecek ne su isterler. Kendi bakım ve ihtiyaçlarını kendileri görürler. Ürettikleri tüm ürünleri de insanlara sunarlar.
Günümüzde 100.000 dolayında böcek türü sınıflandırılmıştır. Bu 100.000 tür içinde, 23.000 dolayında arı türü bulunmaktadır. Şu an bilinen 9 değişik bal yapan arı türü vardır. En yaygın olarak bilinen balarısı türü, Apis Mellifera Linnaeus'tur. Bu tür, Afrika ve Avrupa'ya aittir ve 24 kadar alt türe ayrılmıştır. Apis cinsi içinde, Batı balarısı olarak adlandırılan Apis mellifera dışında 3 tür daha vardır. Bunlar, Doğu bal arısı türleri olan; Apis cerana, Apis dorsata ve Apis florea'dır.
GENEL GÖRÜNÜŞÜ VE VÜCUT YAPISI


Çeneleri, kuvvetli bir ısırma organı olmasına karşın, alt dudak bir emme hortumu şeklinde uzamıştır. Hortum, ince tüylerle örtülüdür. Bunların arasında, ince nektar borusu yükselir. Emilen nektar, kursağa gönderilir. Çiçek arılarının ayaklarında, tırnak ve yapışma bölümleri vardır. Düz yüzeylerde yapışma bölümleriyle, pürtüklü yerlerde, tırnakları ile tutunurlar. Hepsinde kanatlar iyi gelişmiştir. İğnesiz arıların yaşlı dişileri hariç kanatlar tam işlev görür. Dinlenme sırasında kanatlar sırta yatırılır.
Ergin arıların hepsi, ilk bakışta birbirlerine çok benzer. Hepsinin vücudu üç kısma ayrılmıştır: Baş, göğüs, karın. Başın yan taraflarında iki büyük göz, altında, ağız vardır. Ön tarafında, bütün böceklerde bulunan ve bazı böcek gruplarında pek uzun olduğu bilinen antenler vardır. Göğsün yan tarafında, iki çift kanat, alt tarafında üç çift bacak bulunur. Birkaç halkadan yapılmış olan karın ise, ince bir bel vasıtası ile göğüsle birleşir.
BAŞ

Arının başında, antenleri, gözleri ve ağzı vardır. Antenler, başın tam ortasında bulunur.
ANTENLER
Antenler, başın alt kısmından ince yumuşak bir zarla bağlanmış, serbestçe hareket eden iki organdır. Kısa olan bu organlar, eklemli bir yapıdadır. Bu eklemler, işçi arılarda ve kraliçe arıda, 12; erkek arılarda, 13 boğumdan meydana gelir.
Koklama organları, antenlerinde bulunur. Ufak koklama deliklerinin arası, incecik dokunma(hissetme) kıllarıyla kaplıdır. Bal arıları, ağaç kovuklarında veya insan yapımı kovanlarda yaşarlar. Az ışık alan yuvalarında, koku ve dokunma duyuları, görmeden çok daha önemlidir.
Balarısı anteninde, binlerce işitme organı yerleşmiştir. Bu işitme reseptörlerinden, bazısı, dokunma için, bazıları, koku için ve diğer bazıları da, tatma için özelleşmiştir. Bal arılarının, işitme organları, olmadığından, havadan gelensesleri duyamayacağı sanılıyordu. Bilim adamları, işçi arıların, sallanma dansı sırasında, diğer işçilerin ürettiği vızıltıyı, algıladıklarını görünce şaşırdılar.
Arıların, yakın mesafeden uçan şeylerin seslerini işittikleri, yakın zamanda keşfedildi. Bu işitme, antendeki saç benzeri reseptörler vasıtasıyla, hava partiküllerinin hareketinin hissedilmesi şeklindedir. Arılar, antenleri aracılığıyla, gece karanlığında ballarını saklayacakları petekleri örmeyi ve ona en uygun geometrik biçimi vermeyi başarırlar.


GÖZLER
Oval bir biçimde olan arının başında, sade ve bileşik olmak üzere iki tip göz bulunur. Nokta göz adı da verilen sade gözler, arılarda üç tanedir. Bunlar başın üst kısmında, eşkenar bir üçgeni meydana getirirler. Bunlar, arının, yakından ve hafif ışıkta görebilmesini sağlarlar.
Başın iki yanında ise, bileşik göz, ya da petek göz adı verilen iki göz bulunur.
Her bir bileşik göz, optik hücrelerden oluşur. Her bir optik konide, genellikle ışığı odaklayan elementler(lens ve koniler) ve ışığa duyarlı retina hücreleri vardır.
Bileşik gözler, işçi arıda 4000-6000 tane gözcük, erkek arıda ise, 7000-8600 tane gözcükten oluşur. Bunlar başa yapıştırılmış birer konveks mercek görünüşündedir. Arı, bu gözleri, uzak mesafeleri görmek için kullanır. Petek gözlerle arı, çok uzaklardaki cisimleri, 60 kere büyütülmüş olarak görür.
Gözün her bir ünitesi, bakılan cismin küçük bir kısmını görür ve bu görüntüler birleştirilerek, cismin görüntüsü tamamlanır. Buna mozaikagılama denir. Çünkü görüntü, mozaik şeklinde görülür.
Arı Çiçeklerin Rengini Nasıl Algılar?
Arının renkleri görmesi insanlarınkinden farklıdır. Arılar kırmızıyı algılayamazlar. Kırmızıyı, bizim siyahı gördüğümüz gibi görürler. Tamamen kırmızı olan çiçekler bu nedenle arılar tarafından değil, kelebekler ya da tropiklerde kuşlar tarafından döllenir. Bunun nedenini K. V.Frisch şöyle açıklamaktadır:
"Eğer çiçeklerin renkleri, kendilerini dölleyecek olan böceklerin gözlerine göre hesaplanmış ise, o zaman böceklerin renk duygularıyla, çiçeklerin renkleri arasında bir ilişki gerekirdi. Böyle bir ilişki de hakikaten mevcuttur."
Tropik çiçeklerin çoğunluğu kırmızı renktedir. Tropik bölgeler ise, arıların fazla bulunmadıkları yerlerdir.Yalnız kırmızı görünmekle birlikte, morötesi ışınlar yayan çiçekler de (haşhaş ve gelincik çiçeği gibi), yine arılar tarafından döllenebilir. Sarı, mavi ve mor renkli çiçekler, arı gözü için en dikkat çekici olanlarıdır.
AĞIZ
Arının ağzı, birçok bölümden meydana gelen bir organdır.Arıların ağız yapısı; üst dudak, üst çene, alt çene ve alt dudak olmak üzere, dört kısımdan meydana gelmiştir. Yalayıcı-emici ağız tipine sahiptirler. Alt çeneleri yardımıyla, koparıcı özellik gösterirler. Alt çene ve alt dudak birlikte uzanarak, hortumu oluştururlar.Hortum ve bunun uzantısındaki dil, sıvı gıdaların alınmasını sağlar.
Ağzın en ilginç yeri, birbirine çok ince dokularla ekli ve her yönde hareket edebilen, yaklaşık olarak 80 boğumdan meydana gelen dildir. Dilin uzunluğu, 6-9 mm arasında değişir ve çok incedir. Ortasında, çok küçük tüylerle kaplı derin bir kanal vardır. Buradan geçen sıvılar, ağıza ulaşır. Arı, sıvı besin maddelerini, bu kanal yoluyla emer. Dilinin ucundaki çok hassas bir tat alma organı olan kaşıkçık (püskül), dilin daldırılamıyacağı pelteleşmiş sıvıların alınmasına yarar. Görevi bittiği zaman dil, arkaya doğru kıvrılır ve bir kının içine yerleşir.

İşçi arılar, üst çenelerini, polen almak, petek yapımında mum işlemek, herhangi bir şeyi tutup kavramak gibi işlerde kullanırlar. Arılarda hortum; nektar, bal, şurup veya su gibi sıvı besinleri almak için kullanılır. Arının, emme işlevini yerine getiren organı, emme pompasıdır.
Baş, iç yapı itibarıyla da önemli salgıların yapıldığı kısımdır. İşçi arıların, yutak üstü salgı bezleri, genç yaşta arı sütü, daha ileriki yaşlarda, baldaki sakarozu parçalayan enzimler salgılarlar. Çenede bulunan bezler, ana arıda, ana arı feremonunu, işçi arılarda ise, alarm feremonunu salgılamaktadır. Arının ağız yapısı, tarıma zarar vermeyecek biçimdedir.
GÖĞÜS
Arının göğsü, üç ayrı halkadan meydana gelir: Ön-göğüs, orta-göğüs ve arka-göğüs. Her halkada, ön, orta ve arka bacaklar denen, üç çift bacak vardır. Bundan ötürü, arıların üyesi bulunduğu böcekler sınıfına; altı ayaklılar adı da verilir.
İşçi arı, toz taneciklerini arıtmak için, ön ayaklarındaki tarakla, antenlerini ve dilini sürekli olarak temizler. Orta bacak çiftini, yalnız yere dayanmak için kullanır. En arkadaki iki bacağı, üzerinde ise, çiçek tozu kesesi ile fırça bulunur.
Çiçek tozu kesesi, tüylerle kaplı ve üçgen biçiminde bir torbacıktır. Arı, topladığı çiçek tozlarını ve propolis adı verilen bir çeşit reçineyi, bunun içine biriktirir. Fırça, bacağın kaval kemiğinin altında, uçları aşağıya doğru olan sayısız tüylerden meydana gelir.
Arının ayaklarının ucunda, yapışkan tüy yastıklarıyla bir çift çengel bulunur. Tüy yastıkları, Arının, dik ve kaygan yüzeylerde kaymadan, düşmeden yürümesini sağlar. Arı, yerden kalkmak istediği zaman, ayaklarının ucundaki çengellere dayanarak kendini itiverir.

KANATLAR
Arının kanatları da, göğüs bölümünde yer almıştır. Bunlar, işçi arının, en güçlü ve gerekli hareket organlarıdır.
Arının, kanat gücü, kuşlara oranla çok üstündür. Bu kanatlar, her iki yanda ve birer çift olmak üzere, göğsün son iki halkası üzerinde bulunur. Çok ince tüylerle kaplıdırlar. Enine ve boyuna damarcıklarla örülmüşlerdir. Öndeki kanatlar, daha büyüktür ve arının uçuş süresince, havada kalabilmesini sağlarlar. Arkadaki kanatlar ise, uçuşta yön tayinine yararlar. Ayrıca kovan içini havalandırmak ve sıcaklığını ayarlamak için de kanatlar kullanılır.
Arının arka kanatlarının ön kenarlarında, bir takım kancalar vardır. Bunlar, ön ve arka kanatları birbirine kenetleyerek, uçuş sırasında tek kanat gibi iş görmelerini sağlar. Böylece, arının uçuş yeteneğini artırırlar. Hız azalınca da, kanatlar birbirinden ayrılır.
Arının uçuş sırasındaki hızı, saatte 50 km' ye yaklaşır. İşçi arıların, balözü toplarken, kovandan en çok 5 km ayrıldıkları tespit edilmiştir. Kanatlar, bütün bunlardan başka, mutluluk, hayret ve kovana ya da çiçeklerin bulunduğu yere çağırma ifadesi olarak, çeşitli tonda vızıltı çıkarmaya yararlar.
TRAKELER
İki çift olarak göğüste bulunur. Şeffaf bir boru olup solunum bu sistemle olur.
KARIN
Arının karın bölümü, göğüsten, ince bir boğumla ayrılmıştır. Arıların karın kısmında, mide, bağırsak ve üreme organları gibi iç organlarla, balmumu bezleri ve iğne bulunur. Bal arısı larvasında, 10 adet karın parçası bulunur. Fakat, birinci karın parçası, göğüsle birleşir ve ergin arıda 9 parça bulunur. Son karın parçaları de iç içe girerler ve böylece işçi ve ana arıda 6 parça varmış gibi görünür. 8., 9.,10. parçalar, küçülerek 7.parça içerisine gizlenmiştir. İşçi arılar, 4, 5, 6 ve 7. ön parçalarında, mum salgı bezlerine sahiptir. Bu parçaların her birisinde, sağlı-sollu bir çift mum salgı bezi bulunmaktadır. İşçi arılarda, balmumu yapma dönemlerinde, kalınlaşarak mum salgılama yeteneği kazanırlar. Mum örme dönemini tamamlayan işçi arılarda, mum salgı bezleri, dejenere olur.
Halkalar arasındaki elastiki zarlar sayesinde, arının karnı, kolayca büyüyüp küçülür. Böylece bu bölümde bulunan solunum, dolaşım ve sindirim organlarına gereken hareketliliği sağlanır.
BEZLER VE BEYİN
Arılarda, epey karmaşık bir beyinvardır.Beyin, optik bölüm denilen iki birleşik gözden, girdileri almak için, geniş bir alana sahiptir. Bir sonraki en geniş girdi ise antenlerden alınmaktadır. Beynin ortasındaki önemli bölgelerden biri de, koku duyusunun öğrenildiği; kısa dönem hafıza oluşturan bölgedir. Bu bölge, böceklerde de, yakın zamanlarda, uzun dönemli hafıza oluşturmada, önemli olduğu fark edilen bir bölgedir.
Baştaki Bezler

Son olarak da, başın iç kısmında, ekzokrin bezleri vardır. En önemlileri, çeneye ait bezler, yutak altı bezleri ve tükürük bezleridir. Çene bezi, her bir çeneye bağlanmış basit, kese benzeri bir bezdir. Kraliçede bu bez, güçlü kraliçe feromonunun kaynağıdır. Genç işçilerde bu bez, kraliçe ve işçi arı sütünü yapmaya yarar.Bu madde(arı sütü), kraliçe ile diğer işçilerin, beslenmesini sağlar.
Yaşlı işçilerde bu bez, alarm feromonunun bir bileşenini üretir. Başta, bir çift de tükürük bezi vardır. Bezler, balmumunun, fiziksel özelliğini kazanması için, balmumu ile karışık bir salya üretirler.
İĞNESİ
Son halkada, anaarının ve işçi arıların, en güçlü korunma silahı olan iğne yer alır. Erkeklerde bulunmaz. Bu iğne, bir zehir kesesine bağlıdır. İşçi arıların iğnesi, geriye çentiklidir. Bu sebeple işçi arılar, birisini sokmak üzere iğnesini batırdığında, geri çekemez. Çentikler, testere ağzını andıran çıkıntılar olup; bu çıkıntıların sivri uçları, iğnenin batış yönüne ters yöndedir. Bu sebepledir ki arılar, kendi hayatını tehlikede görmediği sürece, kimseyi sokmaz.
ARI AİLESİ
Bir arı ailesi, bir ana, binlerce işçi ve yüzlerce erkek arıdan meydana gelir. İşçi arı sayısı, mevsime göre;, 10.000 ile 100.000 arasında değişir. Normal bir arı topluluğu; 40.000–70.000 ergin bireyden oluşur. Bundan daha az bireyli yuvalar, zayıf olarak nitelendirilir ve kışı geçirmelerine zayıf bir olasılık olarak bakılır.
Arı ailesi, kuralları çok sıkı olan bir sosyal düzen içinde birlikte yaşar. Arılar arasında, iyi organize edilmiş bir iş bölümü vardır. Bu iş bölümü, kendi aralarında mükemmel bir şekilde düzenlenmiştir. İşçi arılardan biri, yavruya bakarsa, diğeri, yiyecek temin eder veya kovanı müdafaa eder. Arı toplumunda bütün arılar, birbirlerine muhtaçtırlar.


Hiçbir arı, toplumundan ayrı olarak, hayatını devam ettiremez.Her arı ailesinin, kendine özgü bir kokusu vardır. Bu yüzden dışarı çıkan her arı, kendi kovanına geri dönmek zorundadır. Yabancı kovana girmek isteyen bir arıyı, nöbetçi arılar, kokusundan tanıyarak, içeri almazlar ve girmek için ısrar ederse, mücadele ederek onu öldürürler.
Sosyal bir düzen içerisinde yaşayan arılar; Görünüşleri ve görevleri itibariyle üçe ayrılır. Balarısı dendiğinde, bu üç sınıf birlikte anlaşılır. Her üç sınıf, birbirinden kolaylıkla ayrılır.
l-Ana arı, kraliçe veya arı beyi
2-İşçiarı
3- Erkek arı
ANA ARI(KRALİÇE)
Bazıözel durumlar dışında, kovanda bir ana arıbulunur. Kovandaki bütün faaliyetleri, tanzim eden ana arının, asıl görevi; yumurtlamak ve neslindevamıdır.
Ana arı, görünüş olarak kovandaki diğer arılardan, daha uzun ve gösterişlidir. Boyu 20- 25 mm, anteni 12 parçalıdır. Zaman zaman erkek arılarla karıştırılır. Ana arının kanatları, erkeğinkinden kısa, vücudu daha narin olmakla birlikte; boyu daha uzundur. En açık fark, kanatlarının, vücudunun yaklaşık yarısı uzunluğunda oluşudur. Vücudunun alt kısmı sarı, üstü ise diğer arılara nazaran daha koyu bir renktedir.
Ana arı, işçi arıların yaptıkları görevlerin hiçbirini yapmaz. Bacaklarında fırça ve çiçek tozu kesesi yoktur. Dili de, çiçeklerin balözünü emmeye yetecek kadar uzun değildir. İğnesini ise insanlara saplayamaz, yalnızca rakiplerini bertaraf etmek için kullanabilir. Ana arı, uzun ömrü süresince oğul verme ve döllenme uçuşu hariç, kovandan dışarı hiç çıkmaz.
İşçiler: "Ana'nın Gözüne Bakarlar"

Ana arı, kolonisi içinde döllenmiş yumurta yapabilme yeteneğine sahip tek bireydir. Herhangi bir nedenden dolayı ölmesi ya da bu yeteneğini kaybetmesi, o koloninin yok olması anlamına gelir. Aynı kovanda, iki ana arıya asla yer yoktur. Böyle birşey olması halinde iki arı arasında, birisinin ölümüyle sonuçlanacak bir kavga başlar.
Yalnızca oğul verme mevsiminde, işçi arılar, ana arıların birbirlerini öldürmesine izin vermezler. Arı kolonisi için hayati önem taşımasından ötürü işçi arılar, ana arının etrafında adeta pervane olurlar. Onu, büyük bir özveriyle korurlar ve beslerler. Onun için, kendilerini feda etmekten hiç çekinmezler. Ana arı, ağzını açar açmaz, dört- beş işçi arı, hemen onun ağzına arı sütü doldurur.
Ana Arının Temel Görevlerinden Birisi de: Yumurtlamadır
Ana arının, yumurta bırakma işlemi süreklidir. Hiç dinlenmez. Ana arı, bir günde oldukça yüksek sayıda yumurta bırakabilir. Ana arı, günde ortalama 1500-2000 adet, mevsiminde, 2000-3000 adet yumurta yumurtlayabilir. Bir yıldaki yumurta sayısı, 100.000-150.000 e ulaşır.Bu ise bir ana arının, 60 misli ağırlığına denktir. Beş yıllık yaşam süreleri içerisinde ise, 400.000-750.000 yumurta bırakırlar. Yumurta bırakmaya o denli yoğunlaşırlar ki; beslenme için bile bu süreci kesintiye uğratmazlar. Bu nedenle işçiler, hortumları ile ana arıya, sürekli sıvı besin(arı sütü) verirler.
Ana arı, yumurtalarını rastgele bırakmaz. Belirli peteklerin, belirli gözlerine bırakır. Kovanın yalnız ön ve orta kısımlarındaki peteklerine; bunlarında yalnız orta bölgelerine yumurtalarını bırakırlar. İşçi arılar, yumurta bırakılan hucrelerin çevresindeki komşu hücrelere, polenleri depo ederler. Böylece balla, yumurtalar karışmamış olur. Bunların dışında kalan petekler, balla doldurulur.

Yumurta bırakılan gözler de tekdüze değildir. İşçiler, kovandaki ihtiyaca göre üç tip göz yaparlar.Büyük bir kısmı normal büyüklükte ve düzenli bir yapıdadır. Bunlarda, işçiler gelişir. Çok daha az sayıda, yine altı köşeli; fakat biraz daha büyük yapılı gözlerden, erkekler çıkar. Peteklerin üstünde, ya da daha ziyade altında bulunan, çok daha az sayıdaki(birkaç tane) meme veya arı yüksüğüdenen uzantılarda ise ana arı gelişir.
Ana Arı Nasıl Oluşur?
Ana arı, döllü yumurtalardan, özel suretle yapılmış olan ana arı gözlerinden; 15-16 günde çıkar. Üç günlük, yumurta devresinden sonra,6 günlük larvadöneminde; işçi arılar tarafından sadece arı sütü ilebeslenir. Bu beslenme farkından dolayı; işçi değil, ana arı oluşacaktır. Daha sonra pupa döneminegirer. Pupa dönemi,6-7gündür. Yumurta, larva ve pupadönemiyle birliktekuluçka süresi 16gündür. Ana arı çiftleşip, yumurtlayıncayakadar işçi arılarınidaresi altındadır.
Bir yumurtadan ne çıkacağı, ana arı ile işçiler arasındaki karşılıklı etkileşimin sonucunda belirlenir. Ana arının bırakacağı döllenmemiş yumurtalardan, erkekler; döllenmişlerden, işçiler ve ana arılar çıkar. Döllenmiş yumurtalardan, ana arı gelişebilmesi için, ana arı larvasının, işçilerin besin bezlerinden(çene bezleri) çıkarılan; besince zengin arı sütüyle beslenmesi gerekir.
EVLENME UÇUŞU
Yeniçıkan ana arı, 5-10 gün sonra,çiftleşmeuçuşuna çıkar. Çiftleşme uçuşuna çıkacağı zaman, özel bir koku(feromon) çıkararak, erkek arılarıkendine cezbeder. Ana arıçiftleşmeuçuşundabir değil, spermakesesinidolduruncaya kadar, bir çok erkek arıileçiftleşir. Yaklaşık, 8-10 erkek arıyla çiftleşir. Şayet çeşitli nedenlerle, yeterince erkek arıyla çiftleşemezse, sonraki günlerde, 2-3 defa çiftleşme uçuşuna çıkar.
Çiftleşme,genellikle öğleye doğru ve ikindi vakti; asgari 20°C sıcaklıkta gerçekleşir. Çiftleşmesini tamamlayan ana arı kovanına döner ve 2-3 gün sonra yumurtlamaya başlar. Normal olarak, 4-5 yıl yaşarlar. En verimli olduğu süre, 2-3 yıldır. Bundan sonra, yumurta verimleri düşer. Ve zamanla, dölsüz yumurta bırakır.
İşçilerin yumurta bezi, ana arıların varlığında, gelişemezler. Ana arının yokluğunda ise, erkek yumurtaları meydana getirilebilirler. Ana arı, çene bezinden ana arı hormonu ya da kraliçe maddesi denen bir sıvı çıkarır. işçi arılar, bu maddeyi yalayarak alırlar ve diğer işçi arılara da ağızdan verirler. Ana arı hormonu, 9-ketodenoyin asittir.
Kovandaki yaşam, büyük ölçüde feromonlarla sağlanır. Salgıladığı feromon denilen hormonal kokularla, kolonideki bireylerin yönetimini sağlamak; arı ailesini bal sezonuna hazırlamak, işçi arıları polen toplamaya teşvik etmek, koloninin su ihtiyacı vb. bütün işleri koordine etmek, ana arının görevidir.
Yumurtlamayı Etkiliyen Faktörler
1- Ana arının yaşı: Ana arının verimi,yaşına bağlıdır. Yaş, verimdeenönemli bir faktördür.
2- Kovanda bulunan arı mevcudu: Kovandaarı sayısı arttıkça, ana arının yumurta sayısıda artar. Mevcut azsa, daha az yumurtlar. Çünkü ana arı, kovandaki arı mevcuduna oranla yumurta bırakır. Çıkacak yavruların beslenmesi için, yeterli işçi sayısının, bulunması gerekir.
3- Flora durumu(bitkiörtüsü): Çevredebulunannektar ve çiçek tozunun, dengeli olarak gelmesi ana arıyı yumurtlamaya sevk eder. Nektar verimidüştükçe ana arının yumurta verimi de düşer.
4- Kovan içi ve dışı ısısı: Ana arının yumurtlamasına etki eden önemli bir faktördür.Ana arının yumurtlaması için, kovan içi ısısının, asgari 25 °C olması gerekir. 29-35°C'de, ana arının, yumurta verimi yüksektir. Kovan dışı ısının da asgari, 20-26 °C olması gerekir.
5- Peteklerin durumu: Ana arılar, peteklerin durumuna göre yumurta bırakır.Beyaz petekleri, tercih ederler. Ana arının verimini yüksek seviyede tutabilmek için, siyahlaşmış petekleri değiştirmek gerekir.

İŞÇİ ARILAR
Arı ailesinin en küçük ferdiolan işçi arılar, kovanın en kalabalık topluluğunu oluşturan kısır dişilerdir. Boyları 13-15 mm kadardır. Antenleri 12 parçalıdır. Nokta gözler, alında birbirine değmez. Döllenmiş yumurtalardan; larva, pupa dönemini tamamlıyarak, 21 günde çıkarlar. Larva döneminde ilk üç gün, arı sütüyle beslenirler. Ancak aldıkları bu besinin etki maddesi, ana arınınkine göre daha azdır.
Bir kovanda ortalama olarak, 10 bin ile 100 bin arasında işçi arıbulunabilir.İşçi arılar yazın, 1-2 ay, kışın ise 3-6 ay yaşarlar. İşçiarılar, bazı hallerde yumurtabırakabilirler. Bu durum, genellikle uzun süre anasız kalan kovanlarda görülür. İşçiarıların yumurtaları,ana arının yumurtalarına nazaran daha küçük ve parlaktır.
İşçi Arının Vücut Yapısı
Ana arı ve erkek arıdan küçüktür. Arka bacaklarında, çiçek tozutaşımaya elverişli bir çukur bulunur. Buna, pollen sepeti denir. Bu kısım, pollen tozlarını toplamada ve kovana taşınmada kullanılır. Arkabacak, fırça ve tarak tabir edilen özel aygıtlarla donatılmıştır. Ayak uçlarında, tırnağa benzer çengeller vardır. Bunların altkısmında yapışkan bir madde bulunur. Arı, oğul verdiği esnada vebalmumu ifraz ederken; bu madde sayesinde birbirine tutunur.Yine cam gibi saydam maddeler üzerinde tırmanabilir. İğnesi, iyi gelişmiş olup ters çentiklidir. İç organları ile irtibat halindedir. Genellikle kendilerini ve kovanlarını korumak için kullanırlar. Her iğnesini kullanan işçi arı ölür.

İşçi Arıların Görevleri
İşçi arıların görevleri, kovan içi, kovan dışıolmak üzereikikısma ayrılır. Kovan içerisinde görevli olanlara, evci; kovan dışı görevli olanlara, tarlacı arı denir.
Yavru bakımı, mum ifrazı, peteklerin yapımı, nektarın, bala dönüştürülüp, peteklere doldurulması, kovanda bekçilik yapılması, kovanın havalandırılması ve temizlenmesi, evci arılartarafından yapılır. Su, propolis(reçine), pollen ve nektarın aranıp bulunması ve kovana taşınması,tarlacı arılar tarafından yapılır. İşçi arılar hayatlarının her döneminde değişik görevler üstlenirler.
Prf. Dr. K. V. Frisch'e göre, bir işçi arının hayatı, organlarının gelişimine bağlı olarak, üç döneme ayrılır. Bu dönemlerin ikisi kovan içinde yaşanır.
1- Kovan içi Görevler

İlk Hayat Safhası(1-10 Gün):
1-3 günlük işçiarılar: Hücresinden yeni çıkan bir arının vücudu, suya düşmüş bir kuş gibi ıslaktır ve tüyleri de birbirine yapışıktır. Öncelikle, üzerlerini güzelcetemizlerler vediğer işçi arılar tarafından beslenirler. Kendi çıktıkları yerden başlamak üzere, yavru gözlerinitemizlerler. İçinde yavru bulunan gözler üzerindedurarak, onlara bakar ve ısıtırlar.
3-6 günlük devrede: Genç arılar, bakıcılık(dadılık) görevini yaparlar, olgun larvaları, kovanadepo edilmişbal vepollenle beslerler. 5-6 günlük oluncaya kadar bu işe devam ederler. Bu yaşta, işçi arılardaki gıda salgı bezleri, gelişerek olgunlaşır.
6-10 günlük yaşlarında: Genç işçi arı, hayatının ancak altıncı gününden itibaren, genç larvaları ve ana arıyı beslemeye başlar.
Genç işçiler, şimdi artık kelimenin bütün manasıyla süt anne olmuşlardır. Larvalara bakım çok yoğundur. Her göz, bakım için 2000-3000 defa ziyaret edilir. Her işçi arı, süt verme döneminde, 2-3 larva büyütebilir. Besleme işi, onuncu güne kadar devam eder. Onuncu gününden itibaren, ilk deneme uçuşlarına başlarlar. ilk olarak, kovanın civarında uçarak, kovanın, Güneş'e göre koordinatlarını, belleklerine yerleştirirler. Bu deneme uçuşları, ilerideki besin toplama uçuşları için çok önemlidir. Bir dakikada, 500 m uçarak, kovandan uzaklaştıkları için, kısa bir süre içerisinde, oldukça geniş bir çevreyi tanırlar.

İkinci Hayat Safhası(10-20 Gün):
10-18. günlük devre: Bu devreye gelince, süt bezleri körelir. Genç larvaları besleme görevleri biter.Buna karşılık, mum bezleri işleve başlar. Besin toplayan arıların getirdikleri besini, polenleri, depo odacıklarına yerleştirmek; petek yapmak ve kovanı temiz tutmak da görevleri arasındadır. Tarlacı arının getirdiği balı alıp hemen depo etmezler. Bunu aç arkadaşlarına paylaştırırlar.
Kalan balı, bir miktar olgunlaştırdıktan sonra, hücrelere depo ederler. Polenleri, depo ederken, bir miktar balla karıştırarak depolarlar. Bu, polenlerin bozulmasını önler. Kovan temizliği, yaparlar. Ayrıca kovandaki işçi arılar, kovan içi ısıyı ayarlarken, havalandırma işini de yaparlar. Deney uçuşlarını tekrarlar. Oldukça uzaklara uçarlar.
18-20 günlük devrede: Nöbetçilik yaparlar.Kovanın kapısında, her gelenin kokusunu, kontrol ederler. Çünkü, her kovanın, kendine özgü kokusu vardır. Her kovandaki nektarın ve polenlerin bileşimi farklı olduğundan, her kovan, farklı şekilde kokar. Yabancı arıları öldürmeye çalışırlar. Kovanı, her türlü tehlikeye karşı korurlar.Bu dönem, işçiler için birnevidinlenmeolup; içerde meydana gelebilecek ufak tefek bazı işleri yaparlar.
2- Kovan Dışı Görevler
Üçüncü Hayat Safhası(20 ve sonrası)

20 gün ve sonrası: İşçiler,kovanı terk ederek dışarı çıkarlar. Ömürlerinin geriye kalan kısmında, bal, polen, su ve propolis(reçine)toplamaya çalışırlar. Arıların kovan dışı görev ve hizmetleri başlamış olur.
Dışarıdaki işler, arı grupları tarafından paylaşılmıştır. Örneğin, polen veya nektar toplama işlerinden birine karar verince, buna bütün hayatları boyunca sadık kalırlar. Uçuş yapmaya elverişli olmayan kötü havalarda, kovanda kalmaya mecbur olan tarlacı(toplayıcı) arılar kovanın hiçbir işiyle ilgilenmezler. Netice olarak, kovandaki iş bölümü; normal ve anormal şartlarda yaşa ve ihtiyaca göre tanzim edilmektedir.
ERKEK ARILAR
Döllenmemiş yumurtalardan gelişen erkek arılar; yumurta, larva ve pupa dönemlerini geçirerek, 24 günde ergin erkek arı olurlar. Koloninin en iri üyeleridir. Çevre koşullarına ve koloninin gücüne bağlı olarak; Nisan, Mayıs aylarından itibaren erkek arıları görmek mümkündür.

Boyları, 15-17 mm olan işçilere ve ana arıya göre daha yapılı olan erkeklerin antenleri 13 parçalıdır. Nokta gözleri alınlarında birbirine değer. Erkek arı, işçilerden karınlarının daha ince ve uzun olması, hortumlarının kısa olması,polen toplama aygıtlarının, mum deliklerinin ve besleme bezlerinin olmamasıyla ayrılırlar. Erkek arılar, çok kısa bir dile sahiptirler. Bu nedenle, çiçeklerden nektar alamazlar. İğneleri olmadığından, kendilerini de koruyamazlar.
Temel Görevi: Çiftleşmek
Kolonide erkek arı miktarı, sezona ve kolonideki koşullara bağlı olup, oğul mevsiminde sayıları, 500-2.000 arasındadır. Koloniler, ilkbahar ve yaz başlarında erkek arı yetiştirmeye başlarlar. Sonbaharın sonunda ve kış aylarında, normal koşullarda kolonilerde erkek arı bulunmaz. Son derece tembel ve obur olan erkek arıların başlıca görevi, çiftleşme uçuşuna çıkan ana arılarla çiftleşmektir.
Erkek arı, 12 günlük olduğunda, cinsiyet organları mükemmel gelişir. Uçuş talimlerine çıkarken yemediği halde, çiftleşme uçuşuna çıkacağı zaman fazlaca yer. Genel olarak erkek arılar, fazla uzağa gitmezler. Nadiren erkek arının, 4 km uzağa gittiği ve kovana döndüğü görülür. Uçuş hızları, saatte, 15-20 km'dir. Açık ve güneşli günlerde, 4-5 kere; bulutlu havalarda ise, 1-2 kere dışarı çıktıkları görülür. Isının 15 °C altına düştüğü zamanlarda ise kovanlarından dışarı çıkmazlar.
Erkek Arıları: İşçiler Denetler
Ana arıile çiftleşme uçuşunu çıkan erkek arı, ana arıyıhavada yakalar. Çiftleşme tamamlanınca, erkek arı, baş aşağı sarkar ve daha sonra ana arıdan ayrılır. Ana arıyla çiftleşen erkek arı, çiftleşme organını kaybeder ve ölür. Ortalama yaşam süresi, 55-60 gündür.
İşçi arılar ergin erkek arıların, kovandaki sayısını düzenler. Gerek görülürse erkek arı sayısı azaltılır. Erkek arı yumurtalarının ancak % 50-56'sının ergin arı olarak gelişmesine fırsat verilir.
Nektar toplayan bir arının midesi, karıncalardakine benzer şekilde, sosyal mide görevi yapar. Bütün arı ailesi, bu baldan ihtiyacı kadar yararlanır. Çiçeklerden topladığı nektarın fazlası,bal midesinde biriktirilir. Arının kendisi acıkınca, bal midesini barsakla birleştiren kapak şeklindeki ara parçayı, biraz açar. Bu suretle bir miktar bal barsağa geçmiş olur.
Erkek arılar, işçi arıların getirdiği balla beslenirler. Polen ve bal karışımı olan arı ekmeği, yaşlı larvalara verilir. Polen, genellikle büyüme evresinde gereklidir.

BAL ARILARI'NIN: ÜRÜNLERİ
Bal, bal mumu, arı sütü, polen, propolis(reçine), arı zehiri, bal arısından elde edilen ürünlerdir. İnsan sağlığı için hayati önem taşıyan bu özel maddelerin; kimyasal yapıları, beslenme, sağlık ve vitamin yönünden, tartışılmaz değerleri, ayrıca incelenecektir. Bu nedenledir ki sözkonusu ürünler, aşağıda kısaca tanımlanmıştır.
Bal
Bal, arılar tarafından, çiçeklerden ve meyve çiçeklerinden elde edilen nektarın(özsuların), arıların, bal midesi denilen organlarında, invertaz enzimi sayesinde, kimyasal değişime uğrayarak; üretilen ve alternatifi olmayan özel besin maddesidir. Arılar, Nektarı, bala çevrirken, sağladıkları invertaz enzimiyle; sakkarozu, fruktoz ve glikoz şeklinde, şekere dönüştürür ve suyunu uçurarak; fermantasyonun meydana gelmesini önlerler. Kovandaki altıgen petek hücrelere yerleştirilen ve üzeri mumdan bir kapakla örtülen bal, arılarca sağlanan özel havalandırma sistemi sayesinde, özel tat ve kıvama gelir. Özellikle yüksek dağlarda, çok farklı çiçeklerden elde edilen saf bal "şifa ve lezzet" olarak elbette benzersizdir.
Bal mumu
Arıların karbonhidratları sindirmesi sonucu; karınlarının 4-7 halkalarındaki mum bezleri tarafından, terleme şeklinde sızdırılan bir maddedir. Hava ile temas eder etmez pulcuklar halinde donar.
Arı sütü
Arı sütü, 5-15 günlük işçi arıların, yutak üstü salgı bezlerinden salgıladıkları, bir maddedir. Jel halinde, akıcı kıvamda, kremsi-beyaz renktedir. Tadı ekşi ve kokusu keskin fenolik yapıdadır. Yoğunluğu 1.1 g/cm3 olup, kısmen suda çözünebilmektedir.
Polen
Polen, çiçeklerin, erkek organı başçiklarında bulunan, döllenmeyi tamamlayan çiçek tozlarıdır. Arıların, büyüme dahil diğer bütün faaliyetleri için lüzumlu olan gıda maddesidir.
Propolis
Bazı bitkilerin tomurcukları veya yaprakları vasıtasıyla ifraz ettikleri; bir takım reçineli maddelere, propolis denir. Çam ağaçlarında bol bulunur. Mikrop öldürücü özelliği vardır.
Arı zehiri
Arı zehiri, su gibi berrak, tadı acı, tipik asit reaksiyonu gösteren bir maddedir.
05/2008
Aysel Kargıoğlu
yaklasansaat.com
Kaynaklar:
1. Dr. Halil Bayrakçı, Fert, Aile-Toplum, Devlet Sosyal Gerçeğinin Tahlili, Marifet Yy, İst. 1990.
2. Dr. Prof. K. V. Frisch, Arıların Hayatı, çev. Dr. Bedia Bozkurt.
3. Prof. Dr. Muhsin Doğaroğlu, Modern Arıcılık Teknikleri, Tekirdağ 2004.
4. Franz Lampeıtl,Arıcılık, Editör: Prof.Dr.Türker Savaş, Bilge Yy, İst. 2007.
5. Ardahan Arıcılık Üretme İstasyonu Yayınları, yayın no:1, Ardahan, 1985.
6. James L. Gould, Carol Grant Gould, Hayvan Zihni, çev. Deniz Yurtören, TUBİTAK Yy. Ankara 2005.
7. Prof.Dr. Ali Demirsoy, Yaşamın Temel Kuralları(Entomoloji), Cilt-2/Kısım-2, Ankara 1990.
8. Bilim ve Teknik, Mayıs 1988.
9.Mark L.Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, Nisan 1991.
10. Laurence Mound, Böcekler, çev. Süphan Karaytuğ, TÜBİTAK Yy, Ankara, 2006.
11. cyberbee.msu.edu/provided by Zachary Huang Dept Entomology, MSU
12. honeybee.tamu.edu (Texas A&M University, Department of Entomology), çev. A. Furkan Kargıoğlu.
13. animals.nationalgeographic.com
14. maarec.cas.psu.edu,çev. A. Furkan Kargıoğlu
15. arîcilik.gen.
16. duzaybir.com
17. aricilik.gov.tr
18. vikipedi
19. ardahanaricilik.gov.tr
20. animals.nationalgeographic.com
İlgili yazılar

Arı Irkları, Tarihi ve Yuvaları
Ardahan balını üreten Kafkas arısı dahil esmer, sarı ve Hindistan arı ırkları; arıcılığın binlerce yıllık tarihi ve arı yuvaları.
Devamını oku
Bal Arıları: Üreme ve Oğul Verme
Kraliçe arının evlenme uçuşundan yumurtlamaya, yeni kraliçenin yetiştirilmesinden oğul vermeye kadar bal arılarında üreme.
Devamını oku
Bal Arılarında Haberleşme Dili
Arılar besin kaynağının yerini birbirine nasıl anlatır? Karl von Frisch’in keşfettiği arı dansları ve kovandaki haberleşme.
Devamını oku
